Voor marxisten beperkt het imperialisme zich niet tot het Amerikaanse imperium

Een kijkje op de buitenlandpagina van www.nu.nl stemt een mens weinig vrolijk; over de hele wereld woeden bloedige oorlogen en conflicten. Om dit geweld uit te kunnen bannen zullen we de oorsprong van het geweld moeten kennen en bestuderen. De marxistische theorie van het imperialisme biedt belangrijke handvatten om de conflicten in de huidige wereld te bestuderen en te bestrijden.

Het imperialisme heeft volgens de Britse marxist Alex Callinicos twee kenmerken. Ten eerste is het een systeem van geopolitieke rivaliteit tussen verschillende machten. Ten tweede is deze rivaliteit het gevolg van ontwikkelingen in een specifieke fase in het kapitalisme. Deze imperialistische fase van het kapitalisme laat zich kenmerken door een snelle concentratie en centralisatie van kapitaal.
Kapitaal wordt geconcentreerd doordat de kapitalist steeds opnieuw meerwaarde van de arbeid afroomt. Deze meerwaarde gebruikt de kapitalist om te investeren om daarmee vervolgens nog meer meerwaarde af te kunnen romen et cetera.
De centralisatie van kapitaal vindt plaats op het moment dat de accumulatie van kapitaal wordt gebruikt om andere bedrijven over te nemen. Hierdoor dalen de productiekosten per eenheid en kunnen grote bedrijven kleine bedrijven wegconcurreren en (failliete) bedrijven overnemen. De centralisatie van kapitaal versterkt de concentratie van kapitaal en zorgt ervoor dat kapitalen over tijd groeien en in steeds minder handen vallen . Deze fase van monopolie- en kartelvorming gaat zeer snel en dit was volgens de Russische revolutionair Vladimir Lenin ‘een van de meest kenmerkende bijzonderheden van het kapitalisme’ .
De groeiende kapitalen beperken zich niet tot staatsgrenzen. Op het moment dat kapitaal de staatsgrenzen ontgroeit probeert de kapitalist een steeds groter stuk van de mondiale winst naar zich toe te trekken. Dit betekent dat kapitalisten die zijn opgegroeid in verschillende nationale staten op wereldschaal met elkaar gaan concurreren.

In deze concurrentiestrijd spelen nationale staten een belangrijke rol. Voor een kapitalistische staat is het vermogen om zichzelf te verdedigen tegen andere staten of om de eigen macht uit te breiden, gebaseerd op de voortzetting van kapitaalaccumulatie . Om deze kapitaalaccumulatie voor de staat zo gunstig mogelijk te laten verlopen vormt de staat voor kapitalisten:
a) een geografische basis voor de accumulatie van de productiemiddelen en winst in de vorm van ‘privileges tegenover andere “buitenlandse” kapitalen in een bepaald gebied’ in de vorm van protectionistische maatregelen;
b) een militair- en politieapparaat dat in de bescherming van kapitaal voorziet – het gewelddadig beëindigen van stakingen bijvoorbeeld. Ook kan dit leger nieuwe markten ‘openen’;
c) een ‘ordelijke regeling van de handelsbetrekkingen met andere kapitalen (door middel van een… juridisch systeem) en het verstrekken van een nationale munt die gemanipuleerd kan worden ten opzichte van andere nationale munten’;
d) ‘bescherming tegen plotselinge schade van belangrijke delen van nationale kapitalen.’
Deze overlapping van geopolitieke strijd en mondiale kapitalistische concurrentie vormen de basis van het imperialisme als nieuwste fase van het kapitalisme.
De belangrijkste bijdrage van Lenin aan de marxistische theorie van het imperialisme is het concept van ongelijke ontwikkeling. De mondiale ontwikkeling van het kapitalisme verloopt niet als een gelijk en egaal proces. ‘Deze ongelijkheid (in de kapitalistische ontwikkeling, TH) definieert de hiërarchie van macht in de wereld. Maar, cruciaal, distribueert de ongelijke ontwikkeling van het kapitalisme macht tussen de leidende staten’ Een verandering in de ontwikkeling van het kapitalisme, betekent dus een verandering in de hiërarchie van wereldmachten.

Imperialisme vandaag de dag

Een van de meest belangrijke veranderingen in de ontwikkeling van het kapitalisme in de afgelopen decennia is de ontwikkeling van het Chinese (staats)kapitalisme. Tussen 1978 en 2009 groeide het Chinese BBP met bijna 2000 procent en inmiddels is China, na de VS en Japan, de derde economie van de wereld. Met de groei van de Chinese economie, groeide ook het Chinese leger. De reële netto defensie-uitgaven van China stegen tussen 2008 en 2013 met 43,5%. In 2014 bestede de Chinese staat een totaalbedrag van bijna €100 miljard .
Niet alleen China wordt een steeds grotere militaire macht. De defensiebudgetten van alle Oost-Aziatische staten zijn in het afgelopen decennium met een derde toegenomen. Deze militairen machten vormen een bedreiging voor de hegemonie van de VS in het gebied. De VS hebben sinds het verslaan van Japan in 1945 de Stille Oceaan onder controle en de belangrijkste zeeroutes van en naar China worden beschermd door de Amerikaanse marine.
De VS zijn niet van plan om hun machtspositie in Oost-Azië zonder slag of stoot op te geven. Obama zei in 2011 ‘Na een decennium waarin we twee kostbare oorlogen hebben gevoerd, zullen de VS zich nu gaan richten op het grote potentieel in Oost-Azië’. Op dit moment hebben de VS 320.000 militairen gestationeerd op het grondgebied van bondgenoten om dit ‘potentieel’ te benutten. Ook is het een voornemen van de VS om in 2020 60 procent van de marine in Oost-Azië gestationeerd te hebben.

Amerikaanse hegemonie gebroken

Hoewel de VS nog altijd veruit de grootste militaire macht zijn – in 2013 bedroeg het defensiebudget €525 miljard – begint de overmacht af te nemen. In 2013 bedroeg het totale defensiebudget €525 miljard, maar de uitgaven groeide in de periode 2008 – 2013 maar met 0,1%. De defensiebudgetten van de VS en China zullen volgens het International Institute for Strategic Studies dan ook tussen 2023 en 2028 gelijk zijn .
Niet alleen in Oost-Azië groeit de activiteit van de regionale heersende klasse die ingaan tegen de belangen van de VS en Westerse kapitalisten. Andere voorbeelden hiervan zijn Rusland dat in Oekraïne tegen de door de EU en NAVO gesteunde regering in Kiev vecht; en ISIS dat in Irak en Syrië tegen een internationale coalitie van imperialistische machten strijd. Het laatste nieuws over de oorlog in Oekraïne is dat de VS overwegen om voor €3 miljard wapens te leveren aan het Oekraïense staatsleger. Dit leger staat onder controle van een regering die bestaat uit de neonazistische partij Svoboda en heeft de afgelopen maanden honderden Oekraïense burgers vermoord. Ook hebben de VS inmiddels honderden militaire ‘adviseurs’ on the ground in de strijd met ISIS om olievelden.

Doordat er op dit moment zoveel conflicten, crises en oorlogen spelen in het grote gebied waar de VS een dominante rol spelen – Noord-Amerika, Europa, Azië – is het voor de VS onmogelijk om overal de macht te behouden. Dit betekent dat regionale machten de komende jaren meer en meer op de voorgrond zullen gaan treden als het aankomt op buitenlandse politiek. De verdere ontwikkeling van het kapitalisme heeft dus niet gezorgd voor meer vrede, maar voor meer imperialistische concurrenten die met elkaar zijn verwikkeld in een bloedige strijd om winst.
Niet alleen in oorlogsgebieden verzet de bevolking zich tegen deze verwoesting van hun gezin, familie en maatschappij. De Nederlandse betrokkenheid bij imperialistische conflicten treft – via bezuinigingen, racisme en de schending van burgerrechten – namelijk ook ons. Burgers over de hele wereld hebben daarom een gezamenlijk belang bij de strijd tegen imperialisme. De bevolking van andere landen is niet onze vijand, zoals de Duitse revolutionair socialist Karl Liebknecht honderd jaar geleden al zei: ‘De hoofdvijand staat in eigen land’.

Thomas Hofland is derdejaars politicologie student aan de VU en 22 jaar oud. Revolutionair socialist en actief bij de Internationale Socialisten.

Bronvermelding

Callinicos, A. (2014). The Multiple Crises of Imperialism. International Socialism Journal, 144, 17-37.

Van Lingen, M. (2014). Imperialisme begrijpen om het te bestrijden. De Socialist

Lenin, V. (1917). Het Imperialisme als Nieuwste Fase van het Kapitalisme (originele titel).

Harman, C. (1991). The State and Capitalism Today. International Socialism Journal, 51, 3-54.

Callinicos, A. (2014). The Multiple Crises of Imperialism. International Socialism Journal, 144, 17-37.

International Institute for Strategic Studies. (2014). The Military Balance 2014. Taylor & Francis.

International Institute for Strategic Studies. (2014). The Military Balance 2014. Taylor & Francis.